Een Nederlandse cyberexpert stelt dat datalekken nooit helemaal te voorkomen zijn. Door complexe IT, menselijk gedrag en slimme aanvallen met AI blijft er altijd risico. Organisaties in Nederland moeten daarom vooral de schade beperken en sneller reageren. Dat is urgent nu de AVG en de Europese AI-verordening gevolgen hebben voor overheid en bedrijven.
Datalek onvermijdelijk, impact niet
Datalekken ontstaan vaak door een optelsom van fouten. Denk aan een verkeerd ingestelde cloudopslag, een te laat geïnstalleerde update of een medewerker die op een phishing-link klikt. Ook leveranciers in de keten kunnen zwakke plekken hebben. Daardoor blijft een restrisico altijd bestaan.
Volledige zekerheid bestaat niet, maar de gevolgen zijn wel te beperken. Versleuteling helpt gegevens onleesbaar te maken voor aanvallers. Dataminimalisatie verkleint de schade als er toch iets misgaat. En toegangsrechten strak instellen voorkomt dat een inbreker overal bij kan.
Realistisch risicomanagement is daarom nodig. Niet alleen voorkomen, maar ook voorbereiden op wat mis kan gaan. Denk aan heldere processen, vaste aanspreekpunten en geoefende teams. Zo wordt een incident geen crisis.
Snelle detectie weegt het zwaarst
De tijd tussen inbraak en ontdekking bepaalt vaak de schade. Hoe sneller een organisatie een aanval ziet, hoe kleiner het datalek. Goede monitoring en logbestanden zijn daarbij onmisbaar. Zonder logs is reconstrueren en melden lastig.
Moderne detectietools kunnen helpen, zoals Endpoint Detection and Response (EDR). Dat is software die verdachte acties op laptops en servers signaleert en stopt. Een Security Information and Event Management-systeem (SIEM) bundelt meldingen en logt gebeurtenissen centraal. Samen verkorten ze de reactietijd.
Netwerksegmentatie beperkt bovendien de verspreiding van een aanval. Back-ups moeten offline en getest zijn, zodat herstel snel kan. Multi-factor-authenticatie (MFA) maakt het criminelen lastiger om accounts te misbruiken. Zo groeit weerbaarheid stap voor stap.
AVG: 72 uur meldplicht
De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) stelt strikte eisen bij datalekken. Ernstige lekken moeten binnen 72 uur worden gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Soms moeten ook betrokkenen worden geïnformeerd. Dat is bijvoorbeeld het geval bij een hoog risico op misbruik.
“Onder de AVG moeten organisaties ernstige datalekken binnen 72 uur melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens.”
Dataminimalisatie en versleuteling beperken het risico en de meldplichten. Zijn gegevens onleesbaar door sterke encryptie, dan is melden aan betrokkenen vaak niet nodig. Organisaties hebben verder een incidentenregister nodig. Daarin staat wat er is gebeurd en welke maatregelen zijn genomen.
Niet voldoen kan leiden tot boetes en claims. Maar reputatieschade is vaak groter dan de boete. Heldere communicatie en snelle actie helpen vertrouwen te houden. Dit geldt voor bedrijven én overheden.
AI-verordening raakt overheden
De Europese AI-verordening (AI Act) werkt met risicoklassen voor AI-systemen. Hoog-risico-toepassingen, bijvoorbeeld in overheidsbesluiten of kritieke infrastructuur, krijgen extra eisen. Denk aan risicobeoordelingen, logging en menselijk toezicht. Ook moeten deepfakes duidelijk als zodanig herkenbaar zijn.
Voor Nederlandse overheden en publieke diensten wordt inkoop strenger. Leveranciers moeten documentatie geven over hun modellen en datagebruik. Denk aan testresultaten, bias-analyses en red-teamrapporten. Zo komt techniek en beleid dichter bij elkaar.
De AI Act en de AVG grijpen op elkaar in. Incidentlogging voor AI helpt ook bij datalekonderzoek. Transparantie over data en modellen versnelt de melding aan de AP. Dat beperkt juridische én operationele risico’s.
AI versnelt aanval én verdediging
Aanvallers gebruiken generatieve AI om overtuigende phishing in foutloos Nederlands te maken. Stemdeepfakes maken misleiding via telefoon eenvoudiger. Open beschikbare modellen, zoals Meta’s Llama, en diensten als OpenAI’s GPT-4o en Google Gemini verlagen die drempel. De stap van idee naar aanval wordt korter.
Tegelijk helpt AI bij verdediging. Tools zoals Microsoft Copilot for Security, Google Chronicle en Darktrace analyseren veel meldingen tegelijk. Zij rangschikken incidenten en geven suggesties voor acties. Een Security Operations Center (SOC) kan zo sneller beslissen.
Die systemen hebben grenzen. AI kan fouten maken en ziet soms patronen die er niet zijn. Menselijk toezicht blijft dus nodig, zeker bij beslissingen met grote gevolgen. In de praktijk werkt een combinatie van mens én model het best.
Wat bestuurders nu moeten doen
Begin met een actueel overzicht van systemen en data. Classificeer welke gegevens echt gevoelig zijn. Pas dataminimalisatie toe en versleutel waar mogelijk standaard. Beperk toegang tot het “need to know”-niveau.
Regel basismaatregelen eerst: MFA aan, updates snel, back-ups offline en getest. Oefen incidentrespons met “tabletop”-scenario’s, ook voor communicatie. Leg taken vast en houd contactgegevens paraat. Koppel juridische, IT- en communicatieteams aan elkaar.
Voor overheden gelden extra kaders zoals de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Wijs een functionaris gegevensbescherming (FG) aan en leg logbewaring vast. Mkb kan ondersteuning vinden bij het Digital Trust Center (DTC) en het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Zo wordt voldoen aan AVG en AI Act haalbaar in de praktijk.
