Beweging.net organiseert deze maand in Vlaanderen de publiekslezing ‘Laat je niet vangen’ met spreker Wouter Van Dyck. De avond gaat over online oplichting, nepberichten en de rol van kunstmatige intelligentie. Bezoekers leren hoe ze phishing en valse profielen herkennen en melden. De bijeenkomst raakt ook aan de gevolgen van de Europese AI-verordening voor overheid en platforms.
AI helpt oplichters mee
Criminelen gebruiken generatieve AI om foutloze phishingmails en sms’jes te maken. Met taalmodellen als OpenAI’s GPT-4 en Google’s Gemini schrijven ze geloofwaardige berichten die haast niet van echt te onderscheiden zijn. Daardoor vallen klassieke taalfouten en slechte zinsbouw weg, en groeit het risico dat mensen argeloos klikken.
Ook stemklonen en deepfakes maken het lastiger om echt en nep te scheiden. Met diensten voor stemsynthetisatie, zoals ElevenLabs, kunnen fraudeurs in enkele minuten een stem nadoen. Op WhatsApp van Meta of via telefoontjes vragen ze dan om geld “voor een noodgeval”. Zonder controlemomenten is zo’n verzoek moeilijk te ontmaskeren.
Beelden en video’s kunnen net zo goed gemanipuleerd zijn. Deepfake-video’s van “CEO’s” of “familieleden” worden ingezet om spoedbetalingen af te dwingen. Let op inconsistenties in licht, schaduwen of lipbewegingen, en gebruik omgekeerd zoeken van afbeeldingen als extra controle.
Een deepfake is een gemanipuleerd beeld of geluid dat met AI is gemaakt en daardoor echt lijkt.
Zo herken en handel je
Klik niet op links in onverwachte berichten, ook niet als ze van een bekende lijken te komen. Typ webadressen zelf in of gebruik je eigen bladwijzer. Bel bij twijfel altijd terug via een bekend nummer, niet via het nummer in het bericht.
Controleer betaalverzoeken zorgvuldig in je bankapp voor je bevestigt. Spoed en druk zijn rode vlaggen; neem juist extra tijd. Deel nooit inlogcodes of verificatiecodes, ook niet “voor controle” door een vermeende bankmedewerker.
Kom je toch in aanraking met oplichting, handel snel. Blokkeer je betaalmiddelen, neem direct contact op met je bank en bewaar bewijs. Meld verdachte berichten bij verdacht@safeonweb.be (België) of de Fraudehelpdesk.nl (Nederland) en doe aangifte bij de politie.
AI-verordening en overheidseffecten
De Europese AI-verordening (AI Act) verplicht op het moment van schrijven transparantie bij synthetische media en chatbots. Makers van deepfakes moeten duidelijk maken dat inhoud kunstmatig is, en aanbieders van chatbots moeten laten weten dat je met een systeem praat. Dat helpt burgers en overheden om misleiding sneller te herkennen.
Voor overheidsinstanties betekent dit dat inkoop en gebruik van AI aan strengere eisen moeten voldoen. Denk aan risicobeoordelingen, documentatie en menselijke controle bij hogere-risicosystemen. Dat sluit aan op de AVG, die dataminimalisatie, doelbinding en beveiliging eist bij het verwerken van persoonsgegevens, zoals stemmen of profielfoto’s.
Regels alleen lossen het probleem niet op, maar ze leggen wel verantwoordelijkheden bij makers en aanbieders. Transparantie-eisen maken misbruik moeilijker en vergemakkelijken handhaving. De lezing plaatst praktische tips daarom naast juridische kaders, zodat burgers weten wat ze mogen verwachten.
Platformen onder toezicht DSA
Grote platforms als Meta, X en TikTok vallen in de EU onder de Digital Services Act (DSA). Zij moeten risico’s op misleiding verkleinen, advertentie-aanbieders controleren en duidelijke meldknoppen aanbieden. Ook moeten ze sneller optreden tegen frauduleuze accounts en betaalde nepadvertenties.
WhatsApp en andere berichtenapps voeren op het moment van schrijven extra anti-spammaatregelen en verificaties in. Toch wijken oplichters uit naar minder gereguleerde kanalen en privéchats. Gebruikers blijven de eerste verdedigingslinie, met waakzaamheid en verificatie als basis.
Onderzoekers krijgen via de DSA meer inzage in platformdata om misbruik te bestuderen. Dat helpt toezichthouders en consumentenorganisaties om patronen te herkennen en druk te zetten. Zo groeit het speelveld mee met de techniek die fraudeurs gebruiken.
Lokale gevolgen voor burgers
Banken in Nederland en België passen sterkere klantcontrole toe onder PSD2, met tweestapsverificatie voor betalingen. Toch is terugboeking niet altijd mogelijk; snelle melding vergroot de kans op herstel. Nationale sectorcodes en campagnes, zoals die van Febelfin en Safeonweb, moedigen “stop, denk, check” aan.
Gemeenten, bibliotheken en middenveldorganisaties bieden steeds vaker digitale weerbaarheidstrainingen aan. De lezing van Beweging.net met Wouter Van Dyck past in die beweging. Lokale sessies verlagen de drempel, juist voor wie minder digitaal vaardig is.
Voor burgers is de kern eenvoudig: wees zuinig met persoonlijke data, update apparaten en gebruik sterke wachtwoorden met een wachtwoordmanager. Combineer dat met tweefactorauthenticatie en alertheid bij onverwachte verzoeken. Zo verklein je de kans dat AI-gestuurde oplichting effect heeft.
