Nederlandse adviesbureaus en security-experts roepen op tot een Digitaal Noodpakket voor overheid en bedrijfsleven. Het plan richt zich op snel inzicht in digitale afhankelijkheden en ketens, zodat organisaties storingen en cyberaanvallen beter opvangen. De oproep is actueel nu Europese regels zoals NIS2, DORA en de Europese AI-verordening (AI Act) de lat voor weerbaarheid verhogen. Het doel: minder uitval, snellere herstelplannen en duidelijkheid over de gevolgen voor de overheid en kritieke diensten.
Organisaties missen keteninzicht
Veel organisaties zijn afhankelijk van lange digitale ketens, van clouddiensten tot identity providers. Een storing bij één leverancier kan daardoor veel processen platleggen. Zonder helder overzicht van die keten is de impact lastig te voorspellen. En herstel duurt dan onnodig lang.
Voorbeelden zijn Microsoft 365 en Entra ID voor inloggen, of cloudplatformen als AWS, Microsoft Azure en Google Cloud. Ook SaaS voor HR en finance en algoritmen via API’s, zoals OpenAI GPT-4, Google Gemini of Anthropic Claude, zijn onderdeel van die keten. Elk schakeltje verwerkt data, logt acties en stelt grenzen. Onbekende afhankelijkheden vergroten de kans op verrassingen bij incidenten.
De gevolgen raken ook publieke diensten. Gemeenten, ziekenhuizen en scholen leunen sterk op externe IT en AI-diensten. Uitval heeft direct effect op burgers en patiënten. Dat maakt keteninzicht geen luxe, maar basisvoorwaarde voor continuïteit.
Begin met afhankelijkheidskaart
Een Digitaal Noodpakket start met een afhankelijkheidskaart: een actueel overzicht van kritieke processen, data en systemen. Benoem per onderdeel de eigenaar en gevoelige gegevens. Classificeer data en bepaal wie waarvoor toegang heeft. Zo wordt zichtbaar waar de grootste risico’s zitten.
Leg vervolgens alle koppelingen vast: upstream- en downstream-diensten, identiteiten, netwerk, DNS en certificaten. Neem derde en vierde partijen mee, zoals betalingsverwerkers en e-mailgateways. Voeg een SBOM toe (een lijst van software-onderdelen) om kwetsbaarheden sneller te vinden. Breng ook licenties, API-sleutels en quota in kaart.
Geef elk onderdeel een prioriteit, met hersteltijd (RTO) en maximaal dataverlies (RPO) in simpele termen. RTO is de tijd om weer op te starten; RPO is de hoeveelheid data die je maximaal mag missen. Zet dit in een centraal register dat de operatie en het bestuur kunnen lezen. Houd het levend met maandelijkse updates.
Noodscenario’s en draaiboeken
Schrijf per risico een kort en testbaar draaiboek. Denk aan uitval van de identity provider, een cloudregio die niet beschikbaar is, een grote DNS-storing of ransomware. Beschrijf wie beslist, waar data staan en hoe je tijdelijk handmatig werkt. Zorg voor contactlijsten en herstelcodes op papier of offline.
Neem ook AI-specifieke scenario’s op. Wat doe je als een AI-API stopt, het model plots andere uitkomsten geeft (modeldrift) of strengere gebruiksregels invoert? Voorzie in een tijdelijke fallback, zoals een EU-gehost alternatief of een lokaal model als Llama 3 voor basisvragen. Leg vast hoe je prompts, evaluaties en logs veilig meeneemt.
Test back-ups en herstel regelmatig, niet alleen techniek maar ook processen. Train teams met table-top oefeningen en realistische ‘game days’. Meet de werkelijke hersteltijd en verbeter gericht. Koppel bevindingen terug aan bestuur en audit.
Wetgeving dwingt voorbereiding af
De NIS2-richtlijn vergroot het aantal sectoren dat aan eisen voor cyberweerbaarheid moet voldoen. Organisaties moeten incidenten sneller melden, leveranciersrisico’s beheersen en bestuurders actiever betrekken. Nederland werkt op het moment van schrijven aan de implementatiewet en aanwijzing van toezichthouders. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) en sectorspecifieke autoriteiten spelen hierbij een rol.
De financiële sector krijgt te maken met DORA, die vanaf januari 2025 geldt. DORA verplicht onder meer testen van digitale weerbaarheid en een register van kritieke ICT-leveranciers. Contracten met cloudproviders en SaaS vallen nadrukkelijk onder toezicht. Dit vraagt om strakkere afspraken over continuïteit en exit.
De AI Act legt plichten op voor hoog-risico AI, zoals risicobeheer, logging en technische documentatie. Ook niet-hoogrisico-toepassingen vragen aandacht onder de AVG, zoals dataminimalisatie en versleuteling. Voor overheden betekent dit: transparanter gebruik van algoritmen en beter inzicht in ketens van datamodellen en leveranciers.
NIS2 vereist een eerste melding van een significant cyberincident binnen 24 uur, gevolgd door nadere updates en een eindrapport.
AI-diensten vergroten afhankelijkheid
Teams gebruiken steeds vaker Microsoft Copilot, Google Gemini voor Workspace of ChatGPT Enterprise. Deze diensten voegen waarde toe, maar verhogen ook de ketencomplexiteit. Ze kunnen plots andere resultaten geven na een update, of hun voorwaarden aanpassen. Dat vraagt om goed beheer van prompts, versies en toegangsrechten.
Denk aan datalokalisatie en soevereiniteit. Opties zoals Microsoft’s EU Data Boundary of Europese aanbieders (bijvoorbeeld OVHcloud of Scaleway) kunnen helpen, maar lossen niet alles op. Leg vast waar data en logs staan, hoelang ze worden bewaard en wie erbij kan. Beperk gevoelige invoer en versleutel waar mogelijk.
Voorkom leverancierslock-in met een ‘adapter’-architectuur voor AI-API’s. Gebruik gestandaardiseerde interfaces en test meerdere modellen, zoals Mistral of Llama, naast GPT-4 of Gemini. Houd een minimale set prompts en evaluaties gereed om snel te wisselen. Zo blijft de dienstverlening overeind bij storingen of beleidswijzigingen.
Testen, oefenen en rapporteren
Maak oefenen onderdeel van de normale operatie. Plan ieder kwartaal een scenario, inclusief een ketenpartner. Evalueer samen: wat ging goed, waar zat de vertraging, en welke data ontbraken? Werk verbeteringen binnen een maand weg.
Betrek het bestuur expliciet bij het Digitaal Noodpakket. Stel duidelijke risicolimieten vast en rapporteer over RTO, RPO en leverancierrisico’s. Veranker dit in ISO 27001, de BIO voor overheden en NEN 7510 in de zorg. Zo sluit techniek aan op governance en verantwoording.
Leg in inkoopcontracten eisen vast voor weerbaarheid, data-portabiliteit en exit-strategieën. Vraag om transparantie over subverwerkers en een softwarestuklijst. Eis test- en meldplichten die passen bij NIS2, DORA en de AI Act. Deel geleerde lessen met sectorpartners en kennisinstellingen zoals het NCSC en het Digital Trust Center.
